វិជ្ជា ៦ យ៉ាង៖ មើលចរិតមនុស្ស
យើងប្រាកដជាធ្លាប់លឺញឹកញាប់ថា ទោះបីជារស់នៅជាមួយគ្នារាប់សិបឆ្នាំក៏ដោយ ស្វាមីភរិយាម្នាក់ៗនៅតែមិនយល់ចិត្តគ្នា មានសំឡេងរអ៊ូរទាំ (និយាយដដែលៗ) ឬឪពុកម្ដាយតែងតែនាំគ្នារអ៊ូថា មិនយល់ចិត្តកូនឡើយ។ ហេតុអ្វីបានជាកូនមានប្រតិកម្មប្លែកៗដូច្នេះ? បង្រៀនចំណុចល្អមិនសូវធ្វើ តែចំណុចមិនល្អបែរជាបញ្ចេញឫកពា និងចូលចិត្តធ្វើជានិច្ចទៅវិញ។ ចំណែកឯកិច្ចការងារវិញ ម្នាក់ៗតែងព្រួយចិត្តជាមួយប្រធាន មើលទៅដូចមិនស៊ីគ្នា។ ករណីខ្លះស្ទើរតែចង់លាឈប់ពីការងារផងដែរ។ រីឯប្រធានក៏ខូចអារម្មណ៍ជាមួយកូនចៅដែលមើលទៅដូចជាបញ្ជាការងារទៅមួយបែប តែធ្វើចេញមកមួយបែបទៀត ដូចមិនបានប្រើខួរក្បាលឡើយ ធ្វើតាមទម្លាប់នោះ។
សៀវភៅភាគនេះនឹងជួយឱ្យយើងយល់ពីមនុស្សដែលនៅជុំវិញខ្លួនយើងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ បញ្ហាផ្សេងៗដែលនិយាយចេញមក តែងតែកើតចេញពីការដែលមនុស្សយើងមើលខ្លួនឯងថាជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃចក្រវាល ជាមនុស្សវិនិច្ឆ័យដ៏ទៀងទាត់ ជាធម្មតាដឹងច្បាស់ជានិច្ចនូវចំណុចដែលត្រឹមត្រូវទាំងអស់ ហើយអាចចាប់កំហុសអ្នកដទៃបានជានិច្ច។ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែមួយភ្លែតដែលនឹងគិតសារឡើងវិញ ទាក់ទងជាមួយខ្លួនឯងថា "គ្រប់រូបគួរគិតដូចយើង ធ្វើដូចយើង" បើសិនជាមិនធ្វើតាមដែលយើងគិត យើងក៏អស់សង្ឃឹម និងមានអារម្មណ៍មិនស្ងប់ដែរ។ អ្នកខ្លះអាចរអ៊ូថាខូចចិត្ត ឬអន់ចិត្តដែរឬទេ? ហើយងឿងឆ្ងល់ថាតើកើតអ្វីឡើង ហេតុអ្វីបានជាស្ថានការណ៍មកដូច្នោះ។
ការយល់ដឹងពីប្រព័ន្ធគំនិតមនុស្ស៖ គន្លឹះឆ្ពោះទៅរកទំនាក់ទំនងល្អ
ពិតមែនហើយ មនុស្សម្នាក់ៗមានប្រព័ន្ធគំនិត និងរបៀបមើលពិភពលោកដោយឡែកពីគ្នាទាំងអស់ ទោះបីជាបងប្អូនបង្កើត ឬនៅក្នុងគ្រួសារតែមួយក៏ដោយ។ មនុស្សដទៃទៀតតែងមាននិន្នាការមើលពិភពលោកខុសប្លែកពីគ្នា។ ការដែលយើងអាចយល់របៀបមើលពិភពលោក និងប្រព័ន្ធគំនិតរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ នឹងជួយឱ្យយើងយល់ និងអាចទាយទុកមុននូវប្រតិកម្មរបស់ពួកគេបាន។
បើសិនជាយើងយល់ចិត្តស្វាមី ឬភរិយា, ឪពុកម្ដាយ ឬកូន, ប្រធាន ឬកូនចៅម្នាក់ៗបានច្បាស់លាស់ហើយ យើងក៏អាចស្មានដឹងថាប្រសិនបើយើងនិយាយបែបនេះ នោះភាគីម្ខាងទៀតនឹងមានប្រតិកម្មឆ្លើយតបមកវិញយ៉ាងណាដែរ។ អាការៈឆ្ងល់ចិត្តនឹងបាត់បង់ទៅវិញ ដោយឡែកសម្រាប់អ្នកក្លាយជាឪពុកម្ដាយ នឹងយល់ចិត្តកូនខ្លួនឯងបានល្អ មិនបង្ខំកូនហួសព្រំដែន និងមិនបង្ខំរឿងវិន័យរហូតកូនខូចនោះឡើយ។ ចំណែកប្រធានដែលបានពន្យល់កូនចៅលម្អិតពីការងារត្រង់ៗ ស្របតាមលក្ខណៈនិស្ស័យរៀងៗខ្លួន ក៏នឹងលែងមានអារម្មណ៍ឆ្ងល់ចិត្តជាមួយលទ្ធផលការងារដែលបានពន្យល់ទៅកូនចៅម្នាក់ៗនោះដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេនឹងពេញចិត្តជាមួយលទ្ធផលការងារដែលបានបញ្ជាទៅតាមតម្រូវការ។ ហើយប្រសិនបើយើងជាកូនចៅ អាចយល់ពីប្រធានថាហេតុអ្វីបានជាគាត់និយាយស្តី ឬធ្វើកិរិយាបែបនោះ យើងនឹងមានផ្លូវដោះស្រាយដោយរបៀបណា? ព្រោះពេលខ្លះ ប្រធានមានប្រតិកម្មមួយបែបដែលពិបាកនឹងប៉ាន់ស្មានបាន។
បើសិនជាមនុស្សយើងមានការយល់ចិត្តគ្នា អាចព្យាករណ៍ប្រតិកម្មរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក នោះយើងនឹងដឹងថាតើយើងគួរនិយាយយ៉ាងណា ឬធ្វើយ៉ាងណាជាមួយគ្នា។
ការយល់ដឹងពីខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ៖ គន្លឹះឆ្ពោះទៅរកសុខដុមរមនា
មនុស្សម្នាក់ៗមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា។ បើអាចយល់គ្នាបាន ជម្លោះក្នុងគ្រួសាររហូតដល់កម្រិតសង្គមក៏នឹងថយចុះបន្តិចដែរ។ ផ្ទុយមកវិញ យើងនឹងមានអារម្មណ៍អាណិត យល់ចិត្ត ចេះសម្របសម្រួលគ្នា និងចេះថ្នមចិត្តអ្នកដទៃ ដែលអាចរស់នៅរួមគ្នាបានយ៉ាងមានសេចក្តីសុខ លើមូលដ្ឋាននៃគោលការណ៍យល់ចិត្តមនុស្ស។
ចំណុចសំខាន់គឺយើងនឹងបានដឹងខ្លួនឯងថាជាមនុស្សបែបណា។ មនុស្សភាគច្រើនមើលខ្លួនឯងមិនឃើញច្បាស់ទេ ព្រោះយើងតែងតែមើល និងវិនិច្ឆ័យអ្នកដទៃស្ទើរតែគ្រប់ពេល។ តិចណាស់ដែលយើងងាកមកពិចារណាខ្លួនឯងវិញដោយច្បាស់លាស់។ យើងស្ទើរតែមិនធ្លាប់សង្កេតទឹកមុខ ក្រសែភ្នែកមនុស្សជិតស្និទ្ធ ដូចជាឪពុកម្តាយ បងប្អូនក្នុងគ្រួសារឡើយ ព្រោះយើងយល់ថាពួកគេនៅជាមួយយើងរាល់ថ្ងៃ តាំងពីកើតរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ជួនកាលយើងស្ទើរតែមិនធ្លាប់សង្កេតឡើយថា តើយើងពាក់វ៉ែនតាពណ៌អ្វី? ព្រោះយើងពាក់វាមកតាំងពីកំណើត។ យើងស្ទើរតែមិនធ្លាប់សង្កេតមើលរបៀបពិភពលោក របៀបគិត និងនិស្ស័យរបស់ខ្លួនយើងថាជាអ្វី មានចំណុចខ្វះខាត ឬចំណុចដែលគួរកែតម្រូវដោះស្រាយអ្វីខ្លះ? ព្រោះយើងដូចជា (ពាក្យ "រ៉ារី" មិនច្បាស់លាស់) ក៏មិនគិតថាវាជាចំណែកមួយនៃការកើតមានលើខ្លួនយើងឡើយ។ យើងក៏ជាមនុស្សប្រភេទនេះដែរ ស្ទើរតែមិនធ្លាប់គិតនឹងប្ដូររបៀបគិតខ្លួនឯង ព្រោះគិតជានិច្ចថា និស្ស័យរបស់យើងបែបនេះមកតាំងពីកំណើត តើអាចផ្លាស់ប្តូរបានយ៉ាងណា? ហើយរឿងការសេពគប់ ឬមិនសេពគប់ ក៏មិនជាអ្វីដែរ។ បើសិនប្រៀបធៀបរបៀប... (អត្ថបទនៅមិនទាន់ចប់)
**ចំណាំ:** ពាក្យ **"រ៉ារី"** នៅក្នុងប្រយោគ "ព្រោះយើងដូចជាមួយរ៉ារី ក៏មិនគិតថាវាជាចំណែកមួយនៃការកើតលើខ្លួនយើងឡើយ" ហាក់ដូចជាមិនច្បាស់លាស់ ឬអាចជាការវាយបញ្ចូលខុស។ ប្រសិនបើអ្នកអាចបញ្ជាក់ន័យពាក្យនេះ ខ្ញុំអាចជួយកែសម្រួលប្រយោគនោះឱ្យបានត្រឹមត្រូវជាងមុន។
ការយល់ដឹងពីខ្លួនឯង និងនិស្ស័យមនុស្ស
របៀបគិត និងឥទ្ធិពលលើបុគ្គលិកលក្ខណៈ
ការគិតរបស់មនុស្សក៏ដូចជាខ្សែផ្លូវដែលយើងធ្លាប់ប្រើធ្វើដំណើរជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃដែរ។ ម្នាក់ៗតែងប្រើផ្លូវដើម បើករថយន្តទៅតាមផ្លូវដែលធ្លាប់។ ការគិតបែបបន្តបន្ទាប់ ដដែលៗ មិនបានជួយអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកសតិបញ្ញា និងការលូតលាស់ខាងអារម្មណ៍ឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាបានក្លាយជានិស្ស័យមាំមួនដែលពិបាកដល់ការព្យាបាល។
សៀវភៅភាគនេះ សរសេរឡើងដោយមាន **សម្មតិកម្ម (Hypothesis)** ៣ ប្រការទាក់ទងនឹងចរិតលក្ខណៈ និងនិស្ស័យមនុស្ស៖
១. មនុស្សតិចនាក់ណាស់ដែលស្គាល់ខ្លួនឯង ដោយយល់ចិត្តអ្នកដទៃ
បញ្ហាដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្សយើង គឺការដែលមិនអាចចែចូវគ្នាបាន។ ការព្យាយាមតែម្ខាងនឹងបង្ខំបញ្ចូលគំនិតរបស់ខ្លួនឱ្យម្ខាងទៀតគិត និយាយ និងធ្វើតាមតែចិត្តយើងចង់ គឺលទ្ធផលដែលកើតឡើងគឺការឈ្លោះប្រកែកគ្នាបែបមិនចេះចប់។ លុះត្រាតែយើងយល់ឧបនិស្ស័យ និងរបៀបគិតរបស់ខ្លួនឯងជាមុនសិន ទើបអាចយល់លក្ខណៈនិស្ស័យ និងប្រតិកម្មរបស់អ្នកដទៃបាន។
២. និស្ស័យមនុស្សពិបាកនឹងប្តូរ
ភ្នំគេអាចបំផ្លាញមកធ្វើជាផ្លូវ ស្ទឹងទន្លេអាចប្ដូរទិសដៅធ្វើដំណើរបាន តែនិស្ស័យមនុស្សពិបាកនឹងប្ដូរណាស់។ លើកលែងតែករណីដែលហាត់ពង្រឹងកម្លាំងចិត្ត កម្លាំងសមាធិ ប្រកបជាមួយចំណេះដឹងយល់ដឹងពីការពិតនៃគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងលោក ទើបអាចផ្លាស់ប្តូរនិស្ស័យទៅបានក្នុងផ្លូវដែលខ្លួនចូលចិត្ត ទៅក្នុងផ្លូវដែលជាការកសាង និងទៅក្នុងផ្លូវដែលជាមង្គលដល់ជីវិតទាំងអស់ គឺទាំងខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ។
៣. អ្នកដែលយល់ច្បាស់ពីចរិត ៦ យ៉ាង និងអាចយកទៅអនុវត្តបាន
អ្នកដែលយល់ច្បាស់ពីចរិត ៦ យ៉ាង និងអាចយកទៅអនុវត្តបាន នឹងក្លាយជាទីគោរពស្រលាញ់ និងទីពឹងរបស់មនុស្សម្នាដោយហ្មត់ចត់។ ពួកគេនឹងដឹងពីរបៀបនិយាយ និងរបៀបសម្ដែងចេញចំពោះមនុស្សគ្រប់ប្រភេទ ទាំងក្នុងកម្រិតខ្ពស់ជាង ស្មើគ្នា និងទាបជាង។ ជាលទ្ធផល អ្នកនឹងក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដ៏ពិតប្រាកដនៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នកដទៃ ហើយភាពជោគជ័យ លាភសំណាង និងបារមី នឹងកើតមានចំពោះអ្នកពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានបញ្ហាអ្វីត្រូវចែចូវទៀតឡើយ។ គ្រាន់តែមនុស្សដែលយើងទាក់ទងមានអារម្មណ៍ថាយើងយល់ចិត្ត ត្រឹមប៉ុណ្ណេះក៏គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏គង់វង្ស និងរឹងមាំសម្រាប់ជីវិតដែលមានសេចក្តីសុខ និងក្តីសម្រេចហើយ។
ដើមគំនិតនៃចរិតមនុស្សទាំង ៦ ប្រភេទ
ដើមគំនិតទាក់ទងជាមួយប្រភេទចរិតមនុស្សនៅក្នុងសៀវភៅភាគនេះ មានមូលដ្ឋានគ្រឹះមកពីគម្ពីរពិសិដ្ឋ ដែលអ្នកនិពន្ធជឿជាក់ថាជាអរហន្ត។ ក្នុងគម្ពីរបាននិយាយអធិប្បាយដល់សភាវៈចិត្ត ឬនិស្ស័យមនុស្សថា មាននៅជាមួយគ្នា ៦ ប្រភេទដូចជា៖
- រាគៈចរិត៖ គឺសភាវៈចិត្តលង់ជាប់ក្នុងរូប រស់ជាតិ ក្លិន សំឡេង និងសម្ផស្ស រហូតកើតជាអារម្មណ៍។
- ទោសៈចរិត៖ គឺសភាវៈចិត្តដែលឆាប់ខឹង ឆួលឆេវងាយ ត្រឹមតែនិយាយខុសពាក្យ (ក៏កើតទោសៈ)។
- មោហៈចរិត៖ គឺសភាវៈចិត្តដែលតែងនៅក្នុងសភាពងងុយស្លឹមក្លែងបន្លំ ជ្រៀតចូលភាពសោកសៅជានិច្ចជាកាល។
- វិតក្កៈចរិត៖ គឺសភាវៈចិត្តដែលកង្វល់ ច្របូកច្របល់ និងជ្រួលច្របល់ តប់ប្រមល់ចិត្តស្ទើរតែគ្រប់ពេលដកដង្ហើម។ (កែសម្រួល "តំបែងចិត្ត" ទៅជា "តប់ប្រមល់ចិត្ត")
- សទ្ធាៈចរិត៖ គឺសភាវៈចិត្តដែលមានទស្សនវិជ្ជា ឬគោលការណ៍របស់ខ្លួនឯង ហើយព្យាយាមជំរុញឱ្យខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃឱ្យសម្រេចដល់គោលដៅនោះ។ (កែសម្រួល "សន្លាចរិត" ទៅជា "សទ្ធាៈចរិត" តាមន័យធម៌)
- ពុទ្ធិៈចរិត៖ គឺសភាវៈចិត្តដែលបញ្ជាក់ការប្រើប្រាជ្ញាក្នុងការគិតគូរពិចារណា គិតរកហេតុផលមកដោះស្រាយបញ្ហាផ្សេងៗក្នុងជីវិត ទាំងជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន ជីវិតការងារ រួមទាំងមានការចាប់អារម្មណ៍រឿងការលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍន៍ចិត្តវិញ្ញាណ។ (កែសម្រួល "បញ្ជាត់" ទៅជា "បញ្ជាក់")
ការអនុវត្តការយល់ដឹងពីចរិតមនុស្ស
ពាក្យថា "ចរិត" ក្នុងទីនេះមានន័យដូចសភាវៈចិត្តរបស់មនុស្សតាមធម្មជាតិ។ ពីការបែងចែកចរិតមនុស្សជា ៦ ប្រភេទធំៗនេះ អ្នកអាចសង្កេតបានថា ខ្លួនឯង និងអ្នកនៅជុំវិញខ្លួនអ្នកជាមនុស្សចរិតប្រភេទណា ដែលមាននិន្នាការប្រតិកម្មបង្ហាញចេញមកយ៉ាងណា។ ចរិតនីមួយៗមានចំណុចល្អ និងចំណុចអាក្រក់បែបណា។ ហើយសំខាន់បំផុតគឺ ប្រសិនបើយើងជាចរិតនោះ តើយើងមានវិធីសាស្រ្តកែតម្រូវ និងដោះស្រាយចរិតនោះបានយ៉ាងណា? ហើយយើងនឹងទាញយកប្រយោជន៍ពីចរិតនោះបានយ៉ាងណា?
ទោះបីជាមនុស្សម្នាក់ៗអាចមានចរិតច្រើនច្របូកច្របល់នៅជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏នៅមានចរិតណាមួយដែលលេចធ្លោជាងចរិតដទៃក្នុងពេលនីមួយៗនៃជីវិតដែរ។ ចរិតផ្សេងទៀតដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពល អាចនឹងក្លាយជាចរិតលេចធ្លោឡើងវិញបាន នៅពេលដែលមនុស្សម្នាក់នោះត្រូវជួបជាមួយវិបត្តិ ឬព្យុះភ្លៀងក្នុងជីវិត ឬក្នុងផ្លូវ...
តារាងសង្ខេបលក្ខណៈចរិត ៦ យ៉ាង
| ចរិត | និយមន័យ | លក្ខណៈវិជ្ជមាន | លក្ខណៈអវិជ្ជមាន | ដោះស្រាយ |
|---|---|---|---|---|
| ១. រាគៈចរិត | ជាសភាវៈចិត្តដែលលង់ជាប់ក្នុងរូបរាង រសជាតិ ក្លិន សំឡេង និងសម្ផស្ស រហូតកើតជាអារម្មណ៍ប៉ងប្រាថ្នា។ |
|
|
|
| ២. ទោសៈចរិត | គឺសភាវៈចិត្តដែលឆាប់ខឹង ឆួលឆេវងាយត្រឹមតែនិយាយខុសពាក្យក៏កើតទោសៈ។ |
|
|
|
| ៣. មោហៈចរិត | គឺសភាវៈចិត្តដែលតែងនៅក្នុងសភាពងងុយស្លឹមក្លែងបន្លំ ជ្រៀតចូលភាពសោកសៅជានិច្ចជាកាល។ |
|
|
|
| ៤. វិតក្កៈចរិត | គឺសភាវៈចិត្តដែលកង្វល់ ច្របូកច្របល់ និងជ្រួលច្របល់ តប់ប្រមល់ចិត្តស្ទើរតែគ្រប់ពេលដកដង្ហើម។ |
|
|
|
| ៥. សទ្ធាៈចរិត | គឺសភាវៈចិត្តដែលមានទស្សនវិជ្ជា ឬគោលការណ៍របស់ខ្លួនឯង ហើយព្យាយាមជំរុញឱ្យខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃឱ្យសម្រេចដល់គោលដៅនោះ។ |
|
|
|
| ៦. ពុទ្ធិៈចរិត | គឺសភាវៈចិត្តដែលបញ្ជាក់ការប្រើប្រាជ្ញាក្នុងការគិតគូរពិចារណា គិតរកហេតុផលមកដោះស្រាយបញ្ហាផ្សេងៗក្នុងជីវិត ទាំងជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន ជីវិតការងារ រួមទាំងមានការចាប់អារម្មណ៍រឿងការលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍន៍ចិត្តវិញ្ញាណ។ |
|
|
|
